اصول اخلاق نشر

اصول اخلاقی نشر در انتشارات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام بر پایه دستورالعمل‌ها و استانداردهای بین‌المللی کمیته اخلاق نشر (COPE)، قوانین و مقررات ناظر بر حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان، قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی و مصوبات شورای نشر دانشگاه تدوین شده است. کلیه ذی‌نفعان انتشارات، اعم از پدیدآورندگان (مؤلفان، مترجمان، مصححان و گردآورندگان علمی)، داوران تخصصی، اعضای شورای نشر، مدیران، ویراستاران و عوامل تولید فنی، موظف به رعایت کامل این ضوابط می‌باشند.
پدیدآورنده(گان) متعهدند که اثر ارسالی، اصیل و حاصل کار علمی خود آن‌ها بوده و پیش از این به زبان مورد تقاضا در هیچ مرکز انتشاراتی دیگری منتشر نشده باشد. در مواردی که کتاب برگرفته از رساله، پایان‌نامه، طرح پژوهشی مصوب یا تلفیق و توسعه مقالات پیشین نویسنده باشد، مراتب باید به‌صورت مکتوب و شفاف به انتشارات اعلام شده و مجوزها و حقوق ناشران پیشین لحاظ گردد. هرگونه سرقت علمی، جعل و تحریف داده‌ها، ارسال هم‌زمان دست‌نوشت به چند ناشر یا بازنشر غیرمجاز اثر، مصداق بارز رفتار غیراخلاقی بوده و منجر به توقف فرآیند ارزیابی یا انتشار خواهد شد.

 

مسئولیت‌های ناشر و عوامل تولید

۱. استقلال رأی و تصمیم‌گیری: ناشر موظف است استقلال تصمیم‌گیری شورای نشر را تضمین نموده و کلیه تصمیمات مرتبط با تصویب، رد، داوری و چاپ آثار، صرفاً بر مبنای معیارهای علمی، اهداف راهبردی و اولویت‌های موضوعی دانشگاه، بدون تأثیرپذیری از ملاحظات تجاری، سازمانی یا روابط شخصی اتخاذ شود.
۲. نظارت عالیه اخلاقی: «دبیرخانه سلامت و اخلاق پژوهش دانشگاه» به‌عنوان نهاد بالادستی، مسئولیت نظارت بر حسن اجرای اصول اخلاق نشر میان ارکان انتشارات را بر عهده دارد.
۳. پاسخگویی و اقدامات اصلاحی: ناشر متعهد است در صورت بروز هرگونه تخلف پژوهشی یا اثبات خطای بنیادین، بر اساس آیین‌نامه‌ها نسبت به چاپ اصلاحیه (غلط‌نامه/اشتباه‌نامه) در نسخه‌های موجود، اصلاح اثر در نوبت چاپ آتی، یا ابطال اثر (سلب اعتبار، توقف نشر و بازگردانی از چرخه توزیع بازار) اقدام نماید.
۴. محرمانگی عوامل اجرایی و فنی: مدیرمسئول انتشارات موظف است سازوکاری اتخاذ نماید که علاوه بر شورا و داوران، سایر عوامل اجرایی اعم از ویراستاران زبانی و علمی، صفحه‌آرایان، طراحان و ناظران چاپ، ملزم به رعایت اصل امانت‌داری و حفظ محرمانگی محتوای کتاب تا پیش از عرضه رسمی اثر باشند.


 

حدود وظایف و اختیارات شورای نشر

۱. تصمیم‌گیری در مورد سرنوشت اثر: شورای نشر انتشارات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، مرجع نهایی در پذیرش اولیه، ارسال به داوری، تأیید نهایی، اولویت‌بندی تولید یا رد اثر بر اساس ارزیابی‌های علمی و همسویی با خط‌مشی‌های انتشارات می‌باشد.
۲. مدیریت تعارض منافع در ارکان شورا: چنانچه کتابی متعلق به یکی از اعضای شورای نشر باشد، فرد ذی‌نفع در تمامی مراحلِ تعیین داور، بررسی گزارش‌های داوری و رأی‌گیری نهایی درباره اثر خود فاقد حق رأی بوده و در جلسات مربوطه حضور نخواهد داشت.
۳. محرمانگی اطلاعات: شورای نشر و دبیرخانه انتشارات موظف‌اند محرمانگی کامل کتاب‌های دریافتی، هویت داوران و نتایج ارزیابی‌ها را حفظ کنند. انتقال گزارش‌های داوری به پدیدآورنده به‌صورت ناشناس و صرفاً در چارچوب بندهای تخصصی و اصلاحی صورت می‌گیرد.
۴. اعضای مشورتی: وظایف اعضای مشورتی یا افتخاری شورا، محدود به همفکری در باب سیاست‌گذاری‌های کلان نشر دانشگاه بوده و شامل بررسی پرونده‌های ارزیابی یا تصمیم‌گیری‌های اجرایی نمی‌شود.


 

مسئولیت‌های داوران

۱. داوری همتا و دوسوناشناس: فرآیند داوری کتاب‌ها در انتشارات به‌صورت «دوسوناشناس» (Double-blind Peer Review) انجام می‌پذیرد؛ به‌گونه‌ای که هویت پدیدآورنده و داور در طول فرآیند ارزیابی از یکدیگر پنهان است.
۲. معیارهای رد یا تأیید: ارزیابی کتاب‌ها باید کاملاً مستند، بی‌طرفانه و مبتنی بر معیارهای علمی، روزآمدی منابع، انسجام ساختار، اتقان روش و ضرورت اثر انجام گیرد. بر خلاف نشریات، چنانچه گزارش یک داور به شکل مستدل و غیرقابل اغماض گویای ضعف شدید علمی، نقض کپی‌رایت یا کپی‌برداری غیرمجاز باشد، شورا مختار است بدون تحمیل هزینه و ارسال به داوران بعدی، درباره رد اثر تصمیم‌گیری کند.
۳. اعلام تعارض منافع: داوران در صورت وجود هرگونه رابطه خویشاوندی، منافع مالی، هم‌نویسندگی پیشین یا تعارض سازمانی و علمی آشکار با اثر یا پدیدآورنده، مکلف‌اند از پذیرش داوری امتناع ورزیده و مراتب را فوراً به انتشارات اعلام نمایند.
۴. حفظ مالکیت فکری: داوران حق بهره‌برداری علمی، اقتباس، ایده برداری یا اشتراک‌گذاری داده‌ها و مفاهیم دست‌نوشت‌های مورد ارزیابی را نداشته و موظف‌اند پس از اتمام فرآیند داوری، نسخه‌های الکترونیکی یا چاپی ارائه‌شده را امحا کنند.


 

تعاریف و معیارهای احراز پدیدآورندگی

با توجه به تنوع انتشارات کتاب در محیط دانشگاهی، احراز جایگاه پدیدآورنده بر مبنای نوع اثر به شرح زیر است:
۱. مؤلف / مؤلفان: فرد یا افرادی که مشارکت مؤثر و اساسی در طراحی، ساختاردهی، نگارش فصول، تحلیل و تدوین متن اثر داشته و مسئولیت علمی متن را بر عهده می‌گیرند.
۲. مترجم / مترجمان: افرادی که بازگردانی وفادارانه و دقیق متن مبدأ را مطابق با استانداردهای زبانی و علمی زبان مقصد انجام داده و مجوزهای لازم (کپی‌رایت بین‌المللی یا رضایت ناشر اصلی در صورت ضرورت قانونی/اخلاقی) را کسب کرده باشند.
۳. مصحح / بازخوان انتقادی: شخصی که احیا، مقدمه‌نگاری، تصحیح مقابله‌ای و تحشیه علمی متون کهن خطی یا سنگی را با روش‌شناسی علمی پیش برده باشد.
۴. ویراستار یا گردآورنده علمی مجموعه‌مقالات (Editor): فردی که راهبری موضوعی، گزینش آثار، فصل‌بندی، تدوین مقدمه جامع، همسان‌سازی علمی و مدیریت محتوایی یک اثر چندنویسنده‌ای را انجام داده است.
۵. پدیدآورنده مسئول (مخاطب اصلی انتشارات): در آثار چندپدیدآورنده‌ای، یک نفر به‌عنوان پدیدآورنده مسئول تعیین می‌گردد که مسئولیت مکاتبات اداری، امضای قراردادهای مالی-حقوقی با هماهنگی سایرین، و پاسخگویی رسمی در قبال مفاد کتاب را بر عهده دارد.
تبصره: همکاری‌های صرفاً فنی مانند حروف‌چینی، بازخوانی متنی، تصویرگری به سفارش ناشر یا راهنمایی‌های کلی علمی، شایستگی ذکر نام به‌عنوان مؤلف را ایجاد نمی‌کند و صرفاً در بخش سپاس‌گزاری قابل درج است.‌‌


 

تعهدات و مسئولیت‌های پدیدآورندگان

۱. رعایت شیوه‌نامه و ضوابط اثر: پدیدآورندگان موظف‌اند پیش از تحویل اثر، ساختار کتاب را با دستورالعمل‌های محتوایی و شیوه‌نامه نگارش و استناددهی انتشارات تطبیق دهند.
۲. تکمیل فرم تعهدنامه و افشای اطلاعات: پدیدآورنده مسئول موظف است کاربرگ تعهدنامه نشر اثر را مبنی بر اصالت کتاب، موافقت تمامی همکاران، شفاف‌سازی منابع تأمین مالی (گرنت، طرح پژوهشی، نهاد حامی) و رعایت قوانین اخلاق نشر تکمیل و تسلیم کند.
۳. اقتباس از پایان‌نامه یا مقالات نویسنده: در صورتی که کتاب حاصل بازنگری یا تبدیل رساله دکتری/پایان‌نامه باشد، یا فصولی از آن پیش‌تر در قالب مقاله علمی به چاپ رسیده باشد، نویسنده ملزم است این موضوع را در تعهدنامه و مقدمه کتاب به‌صورت شفاف قید نماید؛ به‌گونه‌ای که تداخل مالکیتی با نهاد پژوهشی حامی یا ناشران مقالات ایجاد نگردد.
۴. عدم ارسال هم‌زمان: ارسال اثر به انتشارات دیگر در حین قرار داشتن کتاب در چرخه بررسی و داوری انتشارات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام اکیداً ممنوع است. انصراف از ارزیابی تنها با درخواست مکتوب رسمی و پیش از شروع داوری نهایی امکان‌پذیر خواهد بود.
۵. عدم دستکاری در نام پدیدآورندگان: پس از ورود اثر به چرخه ارزیابی، هرگونه تغییر در ترکیب، حذف، اضافه شدن یا ترتیب اسامی، مستلزم ارسال نامه کتبی با امضای واحد و موافقت تمام افراد ذی‌ربط و تأیید نهایی شورای نشر است.


 

شفافیت در داده‌ها، روش‌ها و ملاحظات اخلاقی

۱. طراحی روش‌شناختی و درستی محتوا: پدیدآورنده(گان) مسئولیت کامل صحت مطالب، ارجاعات و مستندات تاریخی، فقهی، تجربی و عقلی ارائه‌شده در کتاب را بر عهده دارند.
۲. مطالعات با آزمودنی‌های انسانی یا حیوانی: در کتاب‌هایی که گزارش مطالعات تجربی، رفتاری، مصاحبه‌های بالینی یا آزمایش بر انسان و حیوان را در بر می‌گیرند، ارائه کد اخلاق مصوب و تأییدیه کمیته‌های معتبر اخلاق در پژوهش و اخذ رضایت‌آگاهانه الزامی است.
۳. دسترسی به اسناد و داده‌ها: در تحقیقات اسنادی، تجربی یا میدانی، پدیدآورندگان باید آماده باشند تا در صورت درخواست شورا یا داوران، داده‌های خام، اسناد تاریخی یا ابزارهای پژوهشی را جهت راستی‌آزمایی عرضه کنند.


 

سیاست به‌کارگیری ابزارهای هوش مصنوعی (AI)

۱. مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs) و هوش مصنوعی مولد صرفاً می‌توانند نقش ابزار کمکی در ویرایش ادبی یا گردآوری مقدماتی منابع را ایفا نمایند.
۲. ابزارهای هوش مصنوعی به هیچ عنوان نمی‌توانند به‌عنوان «پدیدآورنده یا هم‌پدیدآورنده» یک اثر معرفی شوند؛ زیرا فاقد مسئولیت‌پذیری حقوقی و اخلاقی در قبال محتوا هستند.
۳. پدیدآورندگان مکلف‌اند در صورت استفاده ساختاری از هوش مصنوعی در نگارش، پردازش داده‌ها، تحلیل یا خلق تصاویر، این موضوع و نام ابزار را به‌طور کاملاً شفاف در مقدمه یا پیوست کتاب قید نمایند.
۴. عدم ذکر عامدانه استفاده از محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی و انتساب غیرواقعی آن به شخص، مصداق جعل و تقلب در پژوهش خواهد بود.


 

سیاست مالکیت فکری، حقوق مادی و آرشیو

۱. حقوق معنوی: حقوق معنوی اثر به‌صورت دائمی متعلق به پدیدآورنده(گان) است و در تمامی قالب‌های چاپی و دیجیتال به‌طور برجسته درج خواهد شد.
۲. حقوق مادی و بهره‌برداری تجاری: حقوق بهره‌برداری، تولید فیزیکی، توزیع، تبدیل به نسخه دیجیتال (E-book) یا کتاب صوتی، بر اساس قرارداد حقوقی رسمی منعقدشده میان ناشر و مؤلف/مترجم خواهد بود.
۳. آرشیو و توزیع دیجیتال:
- بارگذاری، اشتراک‌گذاری یا انتشار تمام‌متن پیش‌نویس‌های داوری‌شده یا نسخه نهایی اثر در تارنماها، شبکه‌های پژوهشی (مانند ResearchGate، Academia) یا وبگاه‌های شخصی، بدون اجازه مکتوب ناشر ممنوع بوده و موجب تضییع حقوق سرمایه‌گذاری ناشر و ابطال تعهدات قراردادی است.
- انتشارات مطابق با صلاحدید، قرارداد و سیاست دسترسی، گزیده‌ای از کتاب (شناسنامه، فهرست، پیشگفتار یا فصلی برگزیده) را جهت اطلاع‌رسانی علمی در تارنمای خود بارگذاری خواهد کرد.


 

حریم خصوصی و محرمانگی

۱. صیانت از سرمایه علمی و معنوی: پدیدآورنده(گان) با سپردن اثر خود به انتشارات جهت ارزیابی، حاصل پژوهش، خلاقیت و تجربیات علمی خویش را که دارای ارزش بالای مادی، معنوی و حرفه‌ای است، در اختیار ارکان انتشارات قرار می‌دهند. از این‌رو، هرگونه نقض محرمانگی، استفاده از ایده‌ها و داده‌ها، یا افشای بخش‌هایی از اثر پیش از انتشار رسمی، تخلف اخلاقی و نقض صریح حقوق مالکیت فکری محسوب می‌شود.
۲. تعهد ارکان شورای نشر و دبیرخانه: اعضای شورای نشر، مدیرمسئول و عوامل اداری انتشارات مجاز به افشای هیچ‌گونه اطلاعاتی درباره کتاب‌های دریافتی — اعم از متن اثر، هویت پدیدآورندگان، گزارش‌ها و اسامی داوران، یادداشت‌های فنی و تصمیمات شورا — به اشخاصی خارج از فرایند مستقیم داوری و تصمیم‌گیری نخواهند بود. کلیه مکاتبات و نتایج ارزیابی‌ها صرفاً با پدیدآورنده مسئول به اشتراک گذاشته می‌شود.
۳. تعهد داوران تخصصی: داوران موظف‌اند پیش‌نویس کتاب ارسالی را به‌مثابه یک سند کاملاً محرمانه تلقی نمایند. داوران حق ندارند اثر را به اشخاص دیگر (از جمله دانشجویان، همکاران یا پژوهشگران دیگر) نشان داده، درباره محتوای آن با دیگران گفتگو کرده یا نسخه‌ای از دست‌نوشت را بر روی رایانه‌های شخصی، فضاهای ابری یا به‌صورت فیزیکی برای استفاده‌های آتی ذخیره و نگهداری کنند. پس از اتمام ارزیابی، نسخه‌های مربوطه باید به‌طور کامل امحا شوند.
۴. تعهد عوامل تولید فنی و ویرایشی: زنجیره تولید فنی انتشارات — شامل ویراستاران (علمی و زبانی)، صفحه‌آرایان، نمونه‌خوان‌ها، طراحان جلد و عوامل چاپخانه — شرعاً و قانوناً موظف به حفظ امانت‌داری و عدم بازنشر، عدم ارائه به غیر، یا هرگونه انتشار گزیده یا بخشی از فایل‌های نهایی کتاب تا زمان رونمایی و عرضه رسمی آن به بازار نشر می‌باشند.
۵. محرمانگی آثار ردشده یا انصرافی: در صورتی که کتابی در مراحل ارزیابی مردود اعلام شود یا پدیدآورنده رسماً از ادامه فرایند انصراف دهد، تمامی حقوق اثر همچنان متعلق به پدیدآورنده خواهد بود. انتشارات، داوران و اعضای شورا حق نگهداری نسخه کاربری یا ارجاع و استفاده از داده‌ها و متون آن اثر را نخواهند داشت و دست‌نوشت مذکور از گردش کار فعال انتشارات خارج و محرمانه باقی خواهد ماند.
۶. عدم افشای متن نظرات داوری به اشخاص ثالث: انتشار عمومی یا در اختیار قرار دادن متن گزارش‌ها و فرم‌های داوری به هر نهاد، رسانه یا فرد ثالث، بدون توافق و رضایت کتبی و هم‌زمانِ «پدیدآورنده مسئول»، «مدیرمسئول انتشارات» و «داور مربوطه» ممنوع است.


 

مصادیق تخلفات در نشر کتاب

۱. سرقت علمی و ادبی (Plagiarism): کپی‌برداری جزئی یا کلی از متن، ساختار، تحلیل‌ها یا ایده‌های دیگران بدون ارجاع مشخص، استفاده از ترجمه‌های دیگران به نام خود، یا انتساب داده‌های تاریخی و اسنادی غیر. کلیه دست‌نوشت‌ها پیش از تأیید در شورای نشر، مشمول مشابهت‌یابی سامانه‌ای خواهند شد.
۲. جعل و تحریف (Fabrication & Falsification): داده‌سازی، ساخت اسناد تاریخی یا میدانی دروغین، تحریف عامدانه در نقل‌قول‌ها و ارجاعات یا دستکاری نتایج برای القای یافته‌ای نادرست.
۳. خودسرقت علمی و همپوشانی افراطی (Self-Plagiarism): بازنشر فصول کتب قبلی خود، انتشار مجدد و عین‌به‌عین مقالات پیشین در قالب یک کتاب جدید بدون تغییر و بدون تصریح موضوع در مقدمه کتاب.
۴. پدیدآورندگی کاذب (Guest / Ghost Authorship): گنجاندن نام افرادی که هیچ مشارکتی در اثر نداشته‌اند (به دلایل اعتباری، سازمانی یا دوستانه)، یا حذف نام مشارکت‌کنندگان واقعی (مانند دانشجویان یا همکاران طرح پژوهشی).
۵. استناددهی دستکاری‌شده و فریبنده: ارجاع‌دهی‌های ساختگی، نامرتبط و تصنعی به افراد خاص یا آثار انتشارات جهت فریب در سوابق علمی یا بازارسازی‌های غیرواقعی.

 


 

سازوکار رسیدگی به اتهامات، تخلفات و ابطال اثر

۱. بررسی بدوی: گزارش تخلفات واصله پیش یا پس از چاپ، توسط مدیرمسئول/دبیر شورای نشر بدون پیش‌داوری بررسی شده و از پدیدآورنده توضیح کتبی خواسته می‌شود.
۲. ارجاع به مراجع ذی‌صلاح: در صورت محرز شدن تخلف جدی، پرونده به شورای نشر دانشگاه و در موارد لزوم به «دبیرخانه سلامت و اخلاق پژوهش دانشگاه» ارسال خواهد شد.
۳. اقدامات اجرایی بر اساس شدت تخلف:
    - تخلفات پیش از چاپ: رد کامل کتاب، تعلیق بررسی آثار دیگر پدیدآورنده برای بازه زمانی مشخص و اعلام به واحد دانشگاهی متبوع وی.
    - خطاهای سهوی پس از چاپ: انتشار برگ اصلاحیه و ضمیمه نمودن آن به تمامی نسخه‌های موجود در انبار انتشارات، و درج اصلاحیه در تارنمای انتشارات و سامانه کتاب الکترونیک.
    - تخلفات عمدی یا سنگین پس از چاپ (ابطال اثر): فراخوان رسمی جهت توقف توزیع، جمع‌آوری نسخه‌های فیزیکی از شبکه پخش و کتابفروشی‌ها، ابطال اعتبار اثر در تارنمای ناشر و اطلاع‌رسانی شفاف، لغو حقوق مادی ناشی از قرارداد و مکاتبه رسمی با خانه کتاب و سازمان اسناد و کتابخانه ملی جهت ثبت وضعیت ابطال در پیشینه اثر.

 


 

فرآیند رسیدگی به اعتراضات

۱. اعتراض به فرآیندها یا سیاست‌ها: پدیدآورندگان می‌توانند هرگونه ابهام یا شکایت در باب عملکرد اداری و فرآیندی را به‌صورت مکتوب به مدیریت انتشارات ارائه دهند. انتشارات موظف است ظرف مهلت مقرر به آن پاسخ دهد.
۲. اعتراض به داوری تخصصی: با توجه به اختیارات قانونی شورای نشر در ارزیابی اولیه، کتبی که در غربالگری نخستین به دلیل عدم انطباق با اهداف دانشگاه رد می‌شوند، مشمول داوری مجدد نیستند. در آثار داوری‌شده، پدیدآورنده می‌تواند اعتراض مستند و علمی خود را نسبت به گزارش داوران به دبیر شورا اعلام کند. تصمیم شورا پس از بازخوانی پاسخ‌ها نهایی و لازم‌الاجرا خواهد بود.
۳. اعتراضات ثالث به کتاب‌های منتشرشده: هرگونه ادعای اشخاص ثالث نسبت به نقض مالکیت فکری در آثار چاپ‌شده، در کمیسیونی مرکب از مدیر انتشارات، اعضای منتخب شورای نشر و مشاور حقوقی دانشگاه بررسی و بر اساس موازین شرعی، قانونی و اخلاقی تعیین تکلیف می‌گردد.